Ruim zeven jaar nadat de Raad van State in mei 2019 een streep zette door het Programma Aanpak Stikstof (PAS), doet het kabinet-Jetten een nieuwe poging om de stikstofcrisis structureel op te lossen. Premier Rob Jetten spreekt van 'doorbraken om Nederland weer in beweging te krijgen'. Volgens hem zijn de noodzakelijke keuzes te lang vooruitgeschoven.
'Doorbraken om Nederland weer in beweging te krijgen'
De inzet is breed. Het kabinet wil boeren perspectief bieden, de natuur herstellen én de vergunningverlening voor woningbouw, infrastructuur en economische ontwikkeling weer op gang brengen. Daarvoor trekt het kabinet twintig miljard euro uit en kondigt het naast financiële maatregelen ook ingrijpende wetswijzigingen aan.
Van PAS-uitspraak naar bestuurlijke stilstand
De stikstofcrisis begon in feite op 29 mei 2019. Toen vernietigde de Raad van State het PAS, waarmee jarenlang vergunningen waren verleend op basis van toekomstige natuurverbetering. Sindsdien geldt dat eerst aantoonbaar stikstof moet worden verminderd voordat nieuwe activiteiten extra uitstoot mogen veroorzaken.
De gevolgen zijn groot. De vergunningverlening voor woningbouw, infrastructuur en uitbreidingen van bedrijven kwam grotendeels stil te liggen. Tegelijkertijd bleven veel Natura 2000-gebieden overbelast. Ook de duizenden zogenoemde PAS-melders verkeren nog altijd in onzekerheid.
In de jaren daarna volgden verschillende kabinetten elkaar op zonder de impasse daadwerkelijk te doorbreken. Het kabinet-Rutte IV presenteerde een omvangrijk stikstofprogramma, maar zwakte dat na maatschappelijke protesten af. Het daaropvolgende kabinet-Schoof koos juist vrijwel volledig voor stilstand en nam geen nieuwe maatregelen om de stikstofuitstoot terug te dringen. Daarmee werd de juridische onzekerheid alleen maar groter.
Minder politieke retoriek
Opvallend is dat premier Jetten nadrukkelijk afstand neemt van de toon uit eerdere jaren. Hij zegt niet langer uitspraken te willen doen zoals de eerdere oproep van D66 om de veestapel te halveren. 'Dat is de les die we hebben geleerd', aldus de premier. Volgens hem wil het kabinet voorkomen dat het maatschappelijke debat opnieuw verder polariseert.
'Voorkomen dat het maatschappelijke debat verder escaleert'
In plaats daarvan benadrukt het kabinet dat de stikstofopgave niet uitsluitend bij de landbouw wordt gelegd. Ook industrie en verkeer zullen volgens Jetten een bijdrage moeten leveren aan de noodzakelijke emissiereductie.
Koeiennorm als eerste concrete maatregel
Hoewel de volledige uitwerking later op de middag volgt, is inmiddels duidelijk dat het kabinet een landelijke norm wil invoeren van maximaal 2,6 melkkoeien per hectare.
Vooral melkveehouders in het zuiden en oosten van Nederland zullen daardoor hun bedrijfsvoering moeten aanpassen. Bedrijven met relatief weinig grond zullen hun veestapel moeten verkleinen of extra grond verwerven.
Daarnaast lijkt het kabinet nadrukkelijk te kiezen voor een gebiedsgerichte aanpak waarbij vooral rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden de stikstofdepositie fors moet dalen. Dat sluit aan bij voorstellen die provincies als Gelderland deze week al presenteerden in hun aangepaste Omgevingsverordening.
Juridische houdbaarheid centraal
Een belangrijk verschil met eerdere pogingen is dat het kabinet nadrukkelijk inzet op juridische robuustheid.
Zes spoedwetten dit najaar naar de Kamer
In oktober moeten zes spoedwetten naar de Tweede Kamer. Voordat deze worden ingediend, vraagt het kabinet advies aan het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daarna kunnen de wetsvoorstellen zo nodig worden aangepast. Volgens Jetten moet voorkomen worden dat Nederland opnieuw jaren beleid ontwikkelt dat uiteindelijk geen stand houdt bij de rechter.
Niet overal tegelijk
Het kabinet waarschuwt tegelijkertijd dat de effecten niet overal direct zichtbaar zullen zijn. 'Per regio zal verschillen waar dat ook snel kan', aldus Jetten.
Dat betekent dat ook de vergunningverlening waarschijnlijk gefaseerd op gang zal komen. Regio's waar de stikstofbelasting relatief snel afneemt, zullen eerder ruimte krijgen voor nieuwe woningbouw- en infrastructuurprojecten dan gebieden waar de natuur het zwaarst onder druk staat.
Minister houdt kaarten bewust tegen de borst
Tijdens de presentatie van het stikstofpakket gaf landbouwminister Jaimi van Essen bewust weinig prijs over de vraag rond welke Natura 2000-gebieden precies de nieuwe stikstofzones komen te liggen. Op vragen van journalisten wilde hij geen complete lijst geven. Hij noemde slechts enkele voorbeelden, waaronder de Veluwe, De Peel en natuurgebieden 'in het hart van het noorden'. Voor de rest verwees hij naar de verdere uitwerking van de plannen.
Terughoudendheid met publicatie kaarten gebieden met zones. Van Essen: 'boeren moeten zelf aan het stuur zitten'
Die terughoudendheid lijkt een bewuste politieke keuze. Door nu geen gedetailleerde kaart met gebieden te presenteren, voorkomt het kabinet dat de discussie onmiddellijk verschuift naar individuele regio's en bedrijven. Daarmee lijkt Van Essen nadrukkelijk afstand te nemen van de aanpak uit 2022, toen de beroemde stikstofkaart van toenmalig landbouwminister Christianne van der Wal direct uitgroeide tot hét symbool van de boerenprotesten. Nog voordat de plannen inhoudelijk waren besproken, draaide het debat vooral om de rode en oranje gebieden op de kaart.
Van Essen kiest nu voor een andere route. Hij benadrukt dat boeren 'zelf aan het stuur' blijven en dat het kabinet niet kiest voor gedwongen onteigening. Wel erkent hij dat de maatregelen ingrijpend zijn, vooral voor bedrijven rond kwetsbare natuur. Voor de gebiedsgerichte aanpak is in totaal 9 miljard euro gereserveerd, als onderdeel van het totale stikstofpakket van 20 miljard euro.
Ook de industrie en het verkeer worden nadrukkelijk bij de opgave betrokken. Het kabinet wil dat de stikstofuitstoot van beide sectoren in 2035 is gehalveerd ten opzichte van 2019. Hiervoor wordt 250 miljoen euro beschikbaar gesteld, onder meer voor schoner bouwmaterieel, emissiearme scheepvaart en het terugdringen van industriële uitstoot, vooral bij bedrijven in de nabijheid van kwetsbare natuurgebieden.
Beslissend moment
Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland is dit misschien wel het belangrijkste politieke dossier van dit decennium.
Vrijwel iedere grote opgave – woningbouw, energietransitie, infrastructuur, defensie, bedrijventerreinen en natuurontwikkeling – raakt inmiddels aan de stikstofproblematiek. Zonder juridisch houdbare oplossing blijven veel projecten vastlopen.
Daarmee wordt vandaag meer dan een nieuwe beleidsronde gepresenteerd. Na jaren van uitstel moet blijken of het kabinet erin slaagt een geloofwaardig evenwicht te vinden tussen natuurherstel, economische ontwikkeling en een toekomstbestendige landbouw.
De echte toets volgt echter pas de komende maanden in de Tweede Kamer, bij de Raad van State en uiteindelijk vooral in de vergunningverlening op lokaal en regionaal niveau en vooral in de gebiedsprocessen met de agrariërs. Pas dan zal blijken of Nederland daadwerkelijk van het stikstofslot komt.
Wordt later aangevuld
