De belaste gebouwen (in het rood) bij simulatie van een T100 bui. Dit is een bui die gemiddeld eens in de honderd jaar voorkomt. Beeld NL Greenlabel, Register Duurzame Leefomgeving
Frank del Gatto is directeur van NL Greenlabel
Nederland is internationaal koploper op het gebied van geografische data. Toch wordt die voorsprong onvoldoende benut bij gebiedsontwikkeling, zeker als het gaat om plannen die de ambitie hebben om klimaatadaptief en natuurinclusief te zijn. De kwaliteit en actualiteit van klimaatdata bepalen of een plan slechts op papier klimaatadaptief en natuurinclusief is, of daadwerkelijk bijdraagt aan een toekomstbestendige en natuurinclusieve leefomgeving.
Dit artikel staat ROm mei 2025. ROm is een maandelijks vakmagazine over ruimtelijke ontwikkeling en de fysieke leefomgeving en gratis voor ambtenaren en bestuurders-politici in dat beleidsdomein. Voor informatie over abonnementen klik hier.
Een voorbeeld om het belang van het verschil tussen verouderde en nieuwe data te duiden: de nationale wateroverlastkaart van een T100 bui. Deze kaart over extreme neerslag wordt veel gebruikt in Nederland. Onder andere het Framework For Climate Adaptive Buildings verwijst hier naar en de kaart is toegankelijk via Climate Adaptation Services (CAS). De wateroverlastkaart is gebaseerd op data uit 2017 en hoogtemodellen uit 2012 met een resolutie van 10x10 meter.
De infrastructuur in de stad kan groener door bijvoorbeeld gras tussen tramrails te laten groeien. Dit verkoelt de omgeving en draagt bij aan de klimaatopgave. Beeld Greenlabel NL
Nauwkeurigheid en hoger detailniveau
Recent is een analyse met hetzelfde rekenmodel uitgevoerd, maar met nieuwe inputdata. Het gaat om zowel meer recente als nauwkeurigere inputdata én om een hoger detailniveau. Denk aan actuele KNMI-scenario’s, 1x1 meter gridcellen, BAG-gegevens en lokale groendata. De grootte van de gridcellen beïnvloedt sterk de nauwkeurigheid van de uitkomsten. De nationale wateroverlastkaart werkt namelijk op 2x2 meter gridcellen. Hier kunnen voordeur, stoep en straat binnen één gridcel vallen, en dat betekent dus dat hier met één hoogte gerekend wordt voor al deze elementen. Het model zegt vervolgens dat wanneer er water op straat staat, er ook water in de woning komt.
Zonder eenduidige data kun je geen betrouwbare besluiten nemen
Door met nauwkeurigere data en een hoger detailniveau te werken, zie je het verschil tussen woning, stoep en straat beter, waardoor je een andere risico-inschatting krijgt. Hierdoor kan blijken dat in het berekende scenario geen risico op schade aan de woning bestaat omdat het water op straat blijft. Dit is lastiger te voorspellen met grotere grid-berekeningen. Deze verschillen kunnen grote implicaties hebben, niet alleen voor het ontwerp en de vergunning, maar ook voor vastgoedwaardering, verzekeringen en financiering. Vooral nu klimaatrisico’s steeds zwaarder meewegen in de beoordeling van investeringen. Zonder eenduidige data kun je geen betrouwbare besluiten nemen. Het is alsof je met vier thermometers werkt die allemaal iets anders aangeven. Daarnaast is het belangrijk dat experts een interpretatieslag maken om de betekenis van de uitkomsten van data te duiden. Pas dan krijg je echt een eenduidig beeld.
De gevoelstemperatuur in een gebied met bomen (34,8 graden celsius). Simulatie van een hete zomerdag (21 juni om 16:00 met een luchttemperatuur van 33 graden celsius). Beeld NL Greenlabel, Register Duurzame Leefomgeving
Digital twins en simulaties
Steeds meer ontwikkelaars integreren actuele data en simulaties in hun ontwerp- en ontwikkelprocessen. Zo werkt vastgoedontwikkelaar Blauwhoed bij de gebiedsontwikkeling WIJK in Sneek met de WIJK-Configurator. Ze doen dat voor het ontwerpteam, maar ook voor de gemeente, omwonenden en toekomstige bewoners. Met een digital twin, hoogwaardige data en variabele voorzieningen in het WIJK-concept wordt tijdens participatietrajecten het effect van groen, water en hittestress zichtbaar. De effecten zijn doorgerekend in de situatie voor, tijdens en na realisatie van een project.
Steeds meer ontwikkelaars integreren actuele data en simulaties in hun ontwerp- en ontwikkelprocessen
Datagedreven simulaties bieden nuttige gesprekstools waarmee overheden en initiatiefnemers toekomstige bewoners, omwonenden en andere belanghebbenden bij de planvorming kunnen betrekken. Prettige bijkomstigheid is dat het de snelheid van het proces positief beïnvloedt. Ontwikkelaar Van Wijnen ontwikkelt in de gemeente Nieuwkoop de nieuwe wijk Buyteleven, waar natuurinclusiviteit vanaf dag één is geïntegreerd. Actuele en integrale data geven inzicht in de impact van groen, water en biodiversiteit. Door het plan in 3D te presenteren, zien ontwerpers, beleidsmakers en bewoners direct welke effecten het inbrengen van groen en water bijvoorbeeld heeft op klimaatadaptatie. Mede daardoor won Van Wijnen de tender.
De gevoelstemperatuur in hetzelfde gebied en op hetzelfde moment als kaart 2 maar dan zónder bomen (46,7 graden celsius). Kaarten 2 en 3 tonen samen aan wat het effect van groen is op de gevoelstemperatuur, en daarmee de kans op hittestress. Beeld NL Greenlabel, Register Duurzame Leefomgeving
Beter gefundeerde afwegingen en kostenbesparing
Werken met actuele data en dynamische modellen levert dus voordelen op voor gebiedsontwikkeling. Uit een recente pilot met een provincie en een gemeente om de waarde van digital twin-technologie te bepalen, kwam naar voren dat deze visualisatietechniek complexe ruimtelijke afwegingen inzichtelijk maakt. Dit ondersteunt gezamenlijke besluitvorming, doordat experts beter inzicht krijgen in en rekening kunnen houden met elkaars belangen.
Het bespaart ook kosten omdat stakeholders in één keer inzicht krijgen in de effecten van de ontwerpkeuzes. Bovendien blijkt dat de doorlooptijden korter kunnen en het planproces efficiënter verloopt als de toepassing van een digital twin daar integraal onderdeel van uitmaakt. In een traditioneel planproces worden omgevingsonderzoeken los van elkaar uitgevoerd, soms door verschillende partijen. Door in één model zo veel mogelijk van deze onderzoeken tegelijk uit te voeren, krijg je beter inzicht in de samenhang en kun je beter gefundeerde afwegingen maken.
Vanuit de wetenschap bepleit onder meer Robbert Snep, onderzoeker Groene Steden van Wageningen University & Research (WUR), de urgentie van een evidence-based aanpak van klimaatadaptatie in de stedenbouw. Met het direct kunnen doorrekenen van de toekomstige klimaatimpact op ontwerpvarianten kan men in achtereenvolgende planfasen het ontwerp hierop finetunen. Deze datagedreven benadering levert een belangrijke bijdrage aan klimaatadaptieve gebiedsontwikkeling.
De regenwateroverlast bij simulatie van een T100 bui. Beeld NL Greenlabel, Register Duurzame Leefomgeving
Van ambitie naar borging
De voorgaande voorbeelden laten zien dat actuele data bij gebiedsontwikkeling cruciaal is voor het inzichtelijk maken van keuzes en het bepalen van ambities. Wat vervolgens lastig blijkt, is hoe je die ambities borgt in het proces. Veel plannen starten met grote ambities. Maar hoe vaak worden die écht gerealiseerd én vastgelegd?
Meetbare borging is dus nodig om de ambitie te vertalen naar daadwerkelijke impact. Dat kan door in verschillende fasen een ontwerp te valideren met data. Je rekent het ontwerp dan door op actuele klimaatadaptieve en natuurinclusieve criteria en vertaalt dat naar concrete maatregelen die kunnen worden gemonitord. Om echt van een volledig datagedreven werkwijze te kunnen spreken, is meer nodig. Denk dan aan het integreren van de Basiskwaliteit Natuur en een koppeling met de Nationale Databank Flora en Fauna zodat ook kwantitatieve biodiversiteitsdata worden meegenomen.
Meetbare borging van ambities is dus cruciaal. Zeker nu Europese richtlijnen zoals de EU-taxonomie, de CSRD en de Natuurherstelwet steeds meer eisen stellen aan transparantie en toetsbaarheid.
Van versnippering naar versnelling
Nederland staat gelukkig niet stil. Er zijn partijen en initiatieven die werken aan eenduidige standaarden en het breed ontsluiten van actuele data. Onder de vlag van digiGo wordt bijvoorbeeld gewerkt aan beleidsmaatregel 9 over datagedreven gebiedsontwikkeling. Doel is om te komen tot een architectuur voor uniforme datastromen en te kijken hoe bestaande marktinitiatieven zijn op te schalen. Het digital twin-ecosysteem van Dutch Metropolitan Innovations (DMI) speelt hierin een sleutelrol door overheden en ontwikkelaars bij elkaar te brengen en beter te laten samenwerken op basis van datagedreven gebiedsontwikkeling.
De potentie is duidelijk: actuele klimaatdata helpen gebiedsontwikkeling versnellen en klimaat- natuurinclusieve ambities borgen. Maar zolang partijen met verschillende datasets en uitgangspunten werken, blijft versnippering een probleem. Wat nodig is, zijn uniforme afspraken over: de actualiteit en nauwkeurigheid van data (bijv. 1x1 m gridcellen, actuele groendata) en de borging in het proces van schetsontwerp tot gebruiksfase. Door afspraken te maken over uniforme standaarden maken we natuurinclusieve gebiedsontwikkeling schaalbaar en zorgen we voor een level playing field. Juist daar ligt de grote winst voor Nederland.
Gewoon nú al doen
Het toekomstbeeld is glashelder. In visies zoals NL2120 (WUR) zien we hoe Nederland kan transformeren tot een land waarin natuur en stad met elkaar verweven zijn. Groene zones beschermen ons tegen klimaatverandering, steden functioneren als parken en de infrastructuur volgt het landschap.
Datagedreven werken een integraal onderdeel worden in de dagelijkse praktijk van gebiedsontwikkeling.
Om daar te komen, moeten we nú investeren in actuele data, eenduidige standaarden en zorgen voor een robuuste borging. Daarnaast moet datagedreven werken een integraal onderdeel worden in de dagelijkse praktijk van gebiedsontwikkeling. Dat kan nú meteen. We kunnen beginnen met het integreren van datagedreven werken in de processen, ook al zijn er nog onzekerheden over de betrouwbaarheid van data, de juiste interpretatie ervan en de effectiviteit van de toepassingen. De 80-20 regel biedt hierbij houvast: in plaats van te streven naar een perfecte oplossing, focus je op wat direct mogelijk is. In veel gevallen is 80 procent van de huidige uitdagingen aan te pakken met de beschikbare data en technologie.
Zodra de basis goed functioneert, kan de aanpak verder worden verfijnd en uitgebreid om ook de resterende 20 procent van de complexere vraagstukken aan te pakken. Dit gefaseerde proces zorgt ervoor dat datagebruik een integraal onderdeel wordt van de werkwijze, in plaats van een losse extra stap die tijd kost zonder directe meerwaarde. De 80-20 regel laat zien dat werken met actuele data en uniforme standaarden gewoon doen is. Pas wanneer je ermee aan de slag gaat, ontdek je de daadwerkelijke waarde ervan.
